Eiwitsynthese

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 7 van de 8 onderzochte examenjaren, bijna altijd als puzzel met de codontabel: basenummer ↔ aminozuurnummer, of een mutatie terugvertalen (2–4p).

Wat moet je kunnen?

• Van een coderende DNA-streng naar mRNA naar aminozuren vertalen, en terug.
• Een basenummer omrekenen naar het aminozuurnummer (en de plek in het codon).
• Een mutatie afleiden en noteren (zoals Q86E) en het gevolg geven (ander aminozuur, stopcodon).
• Het aantal aminozuren in een eiwit bepalen met start- en stopcodon.

De kern

Streng	Verband
coderende DNA-streng	zelfde volgorde als het mRNA, maar met T in plaats van U
matrijsstreng (DNA)	complementair aan de coderende streng (A–T, G–C)
mRNA	complementair aan de matrijsstreng (A–U, G–C)

• Codon: drie opeenvolgende basen op het mRNA, codeert voor één aminozuur (codontabel: Binas-tabel 71G).
• Startcodon AUG (methionine) = aminozuur 1. Stopcodons: UAA, UAG, UGA (geen aminozuur).
• Aminozuur nummer $n$ wordt gecodeerd door de basen $3n-2$, $3n-1$ en $3n$, geteld vanaf de A van het startcodon.
• Omgekeerd: base nummer $b$ hoort bij aminozuur $\lceil b/3\rceil$ (naar boven afronden).
• Mutatienotatie: oud aminozuur (1-lettersymbool), nummer, nieuw aminozuur: Q86E = glutamine op plek 86 is glutaminezuur geworden.
• Een mutatie die een stopcodon oplevert, breekt de synthese voortijdig af: het eiwit is te kort.

Zo wordt het gevraagd

• “Leid met behulp van het gegeven voorbeeld af wat de notatie is van de mutatie” (2026-2, 2021-1): basenummer → aminozuurnummer → 1-letternotatie. 3–4p.
• “Leid af voor welke aminozuureenheid in gezond dystrofine dit codon codeert. Geef aan wat het gevolg van de mutatie is voor de eiwitsynthese” (2025-1): stopcodon herkennen.
• “Geef op de uitwerkbijlage de symbolen van het basenpaar waarin de genetische code … verschilt” (2023-1): aminozuur → codon → basen op beide strengen.
• “Bepaal … het aantal aminozuureenheden in de eiwitketen” (2022-1): stopcodon zoeken en delen door 3.

Uitgewerkt voorbeeld

Basenummer naar aminozuur (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 12)

In een gen is base 1225 (geteld vanaf de A van het startcodon) gemuteerd. Welk aminozuur is getroffen?

1. $1225/3=408,3$, naar boven afronden: aminozuur 409.
2. Codon 409 bestaat uit de basen $3\times 409-2=1225$ t/m $1227$: de mutatie zit op de eerste base van het codon.
3. Zoek in de codontabel welk aminozuur het oude en het nieuwe codon geven, en noteer als oud–409–nieuw (bijvoorbeeld A409T als alanine threonine wordt).

Controle: codon 1 = basen 1–3, codon 409 = basen 1225–1227. ✓

DNA naar aminozuren (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 21)

Coderende streng: ~ATT GTC CCC

1. mRNA: AUU GUC CCC (T → U)
2. Codontabel: AUU = Ile (I), GUC = Val (V), CCC = Pro (P)
3. De laatste drie aminozuren zijn I–V–P.

Valkuilen

• De matrijsstreng gebruiken in de codontabel in plaats van de coderende streng / het mRNA.
• T laten staan in het mRNA.
• Verkeerd tellen: vergeten dat het startcodon aminozuur 1 is.
• Bij $b/3$ naar beneden afronden in plaats van naar boven.
• Een stopcodon als aminozuur meetellen.

Test jezelf

Het stopcodon begint bij base 301 (geteld vanaf de A van AUG). Hoeveel aminozuren heeft het eiwit?

Basen 1–300 coderen: $300/3=$ 100 aminozuren.

Histidine (CAU) wordt alanine (GCU). Hoeveel basen zijn veranderd?

CAU → GCU: de eerste twee basen, dus twee.

De coderende streng heeft ATG. Wat staat er op de matrijsstreng en op het mRNA?

Matrijsstreng: TAC (complementair). mRNA: AUG (zelfde als coderend, met U).

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2021 tijdvak 1, vraag 12: mutatienotatie afleiden uit een basenummer (4p)
• 2025 tijdvak 1, vraag 25: codon van dystrofine, gevolg van een stopcodon (4p)
• 2024 tijdvak 1, vraag 21: basen op coderende en matrijsstreng bij een mutatie (3p)
• 2023 tijdvak 2, vraag 6: aminozuurvervanging terugvertalen naar twee basen (2p)
• 2022 tijdvak 1, vraag 19: aantal aminozuren tot het stopcodon (2p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 7 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 87,5%.

• 2026 tijdvak 2: vraag 12
• 2025 tijdvak 2: vraag 21
• 2025 tijdvak 1: vraag 25
• 2024 tijdvak 1: vraag 21
• 2023 tijdvak 2: vraag 6
• 2023 tijdvak 1: vraag 15
• 2022 tijdvak 1: vraag 19
• 2021 tijdvak 2: vraag 13
• 2021 tijdvak 1: vraag 12
• 2019 tijdvak 1: vraag 10

---

Ondersteunende onderwerpen

• Nucleïnezuren
• Eiwitten

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Enzymen als biokatalysator