Prioriteit: 🔴 Hoog
In 7 van de 8 examenjaren, bijna altijd als puzzel met de codontabel: basenummer ↔ aminozuurnummer, of een mutatie terugvertalen (2–4p).
Wat moet je kunnen?
- Van een coderende DNA-streng naar mRNA naar aminozuren vertalen, en terug.
- Een basenummer omrekenen naar het aminozuurnummer (en de plek in het codon).
- Een mutatie afleiden en noteren (zoals Q86E) en het gevolg geven (ander aminozuur, stopcodon).
- Het aantal aminozuren in een eiwit bepalen met start- en stopcodon.
De kern
| Streng | Verband |
|---|---|
| coderende DNA-streng | zelfde volgorde als het mRNA, maar met T in plaats van U |
| matrijsstreng (DNA) | complementair aan de coderende streng (A–T, G–C) |
| mRNA | complementair aan de matrijsstreng (A–U, G–C) |
- Codon: drie opeenvolgende basen op het mRNA, codeert voor één aminozuur (codontabel: Binas-tabel 71G).
- Startcodon AUG (methionine) = aminozuur 1. Stopcodons: UAA, UAG, UGA (geen aminozuur).
- Aminozuur nummer wordt gecodeerd door de basen , en , geteld vanaf de A van het startcodon.
- Omgekeerd: base nummer hoort bij aminozuur (naar boven afronden).
- Mutatienotatie: oud aminozuur (1-lettersymbool), nummer, nieuw aminozuur: Q86E = glutamine op plek 86 is glutaminezuur geworden.
- Een mutatie die een stopcodon oplevert, breekt de synthese voortijdig af: het eiwit is te kort.
Zo wordt het gevraagd
- “Leid met behulp van het gegeven voorbeeld af wat de notatie is van de mutatie” (2026-2, 2021-1): basenummer → aminozuurnummer → 1-letternotatie. 3–4p.
- “Leid af voor welke aminozuureenheid in gezond dystrofine dit codon codeert. Geef aan wat het gevolg van de mutatie is voor de eiwitsynthese” (2025-1): stopcodon herkennen.
- “Geef op de uitwerkbijlage de symbolen van het basenpaar waarin de genetische code … verschilt” (2023-1): aminozuur → codon → basen op beide strengen.
- “Bepaal … het aantal aminozuureenheden in de eiwitketen” (2022-1): stopcodon zoeken en delen door 3.
Zo formuleer je het antwoord. Werk stap voor stap: basenummer → nummer van het triplet (let op het beginpunt van de telling) → plaats van de base in het triplet → codon → aminozuur (codetabel) → notatie van de mutatie (bijvoorbeeld C282Y). Bij een stopcodon zeg je wat er met de eiwitsynthese gebeurt.
Zo scoor je de punten. 1p per stap met consequent doorrekenen: bij 2021-1 vraag 12 (4p) 1p voor het nummer van het triplet, 1p voor het triplet, 1p voor de aminozuren en 1p voor de notatie. Bij 2024-1 vraag 21 1p voor de basen op de coderende streng, 1p voor de matrijsstreng en 1p voor het nummer.
Uitgewerkt voorbeeld
Basenummer naar aminozuur (examenstijl, vergelijk 2026-2 vraag 12)
In een gen is base 1225 (geteld vanaf de A van het startcodon) gemuteerd. Welk aminozuur is getroffen?
- , naar boven afronden: aminozuur 409.
- Codon 409 bestaat uit de basen t/m : de mutatie zit op de eerste base van het codon.
- Zoek in de codontabel welk aminozuur het oude en het nieuwe codon geven, en noteer als oud–409–nieuw (bijvoorbeeld A409T als alanine threonine wordt).
Controle: codon 1 = basen 1–3, codon 409 = basen 1225–1227. ✓
DNA naar aminozuren (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 21)
Coderende streng: ~ATT GTC CCC
- mRNA: AUU GUC CCC (T → U)
- Codontabel: AUU = Ile (I), GUC = Val (V), CCC = Pro (P)
- De laatste drie aminozuren zijn I–V–P.
Valkuilen
- De matrijsstreng gebruiken in de codontabel in plaats van de coderende streng / het mRNA.
- T laten staan in het mRNA.
- Verkeerd tellen: vergeten dat het startcodon aminozuur 1 is.
- Bij naar beneden afronden in plaats van naar boven.
- Een stopcodon als aminozuur meetellen.
Test jezelf
Het stopcodon begint bij base 301 (geteld vanaf de A van AUG). Hoeveel aminozuren heeft het eiwit?
Basen 1–300 coderen: 100 aminozuren.
Histidine (CAU) wordt alanine (GCU). Hoeveel basen zijn veranderd?
CAU → GCU: de eerste twee basen, dus twee.
De coderende streng heeft ATG. Wat staat er op de matrijsstreng en op het mRNA?
Matrijsstreng: TAC (complementair). mRNA: AUG (zelfde als coderend, met U).
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 7 van de 8 examenjaren — 87,5%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 2 vraag 12 · 3 punten antwoord — 2025 tijdvak 1 vraag 25 · 4 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 21 · 3 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 21 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 1 vraag 15 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 1 vraag 19 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 12 · 4 punten antwoord — 2021 tijdvak 2 vraag 13 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 10 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage Toelichting per vindplaats