Overheidsingrijpen — heffingen en subsidies

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 8 van de 8 onderzochte examenjaren, vaak het rekenkundige zwaartepunt van een opgave: nieuw evenwicht, doorberekening, opbrengst en arceren.

Wat moet je kunnen?

• Een heffing of subsidie verwerken in de aanbod- (of vraag)functie en het nieuwe evenwicht berekenen.
• Het doorberekende deel, de opbrengst en het welvaartsverlies berekenen en arceren.
• De keten heffing → minder uitstoot uitleggen, en emissierechten en importheffingen doorrekenen.

De kern

Maatregel	In de functie	Grafiek
heffing $h$ bij de producent	vervang $P$ door $(P-h)$ in $Q_a$	aanbodlijn omhoog met $h$
subsidie $s$ aan de producent	vervang $P$ door $(P+s)$ in $Q_a$	aanbodlijn omlaag met $s$
heffing of subsidie bij de consument	pas de vraagfunctie aan	vraaglijn verschuift

• Doorberekend deel $=\frac{\text{prijsstijging voor de consument}}{h}\times 100\%$.
• Opbrengst $=h\times Q_{\text{nieuw}}$; subsidiebedrag $=s\times Q_{\text{nieuw}}$.
• Welvaartsverlies $=\frac{1}{2}\times h\times (Q_{\text{oud}}-Q_{\text{nieuw}})$.
• Hoe prijsinelastischer de vraag, hoe groter het deel dat de consument draagt.
• Emissierechten met plafond: meer vraag leidt alleen tot een hogere prijs van een recht, niet tot meer uitstoot.
• Importheffing: wordt wereldmarktprijs + heffing hoger dan de binnenlandse evenwichtsprijs, dan stopt de import.
• Doel is vaak een extern effect internaliseren (zie Externe effecten).

Zo wordt het gevraagd

• “Bereken de hoogte van de heffing per m² in dollars” om een gewenste evenwichtsvraag te bereiken (2026-1 vraag 20).
• “Arceer het totale subsidiebedrag in figuur 2” (2025-2 vraag 5).
• “Toon met een berekening aan dat VU na invoering van de importheffing geen batterijen uit Cinai zal importeren” (2022-1 vraag 11).
• “Toon met een berekening aan of de bewering … juist is” dat meer dan driekwart van de CO2-taks wordt doorberekend (2021-3 vraag 15).

Uitgewerkt voorbeeld

Heffing van €5 per stuk

$Q_v=-2P+100$ en $Q_a=3P-20$. Heffing €5 per stuk, af te dragen door de producent.

1. Oud evenwicht: $-2P+100=3P-20\Rightarrow P=24$, $Q=52$
2. Nieuwe aanbodlijn: $Q_a=3(P-5)-20=3P-35$
3. Nieuw evenwicht: $-2P+100=3P-35\Rightarrow P=27$, $Q=46$; de producent houdt €22 over
4. Doorberekend: €3 van €5 = 60%
5. Opbrengst: $5\times 46=$ €230; welvaartsverlies: $\frac{1}{2}\times 5\times (52-46)=$ €15

Arceren: de opbrengst is de rechthoek tussen €27 en €22 tot $Q=46$; het verlies is de driehoek tussen $Q=46$ en $Q=52$.

Valkuilen

• De heffing bij de vraaglijn verwerken terwijl de producent afdraagt, of andersom.
• Het teken omdraaien: bij een heffing is het $(P-h)$, niet $(P+h)$.
• De opbrengst berekenen met $Q_{\text{oud}}$ in plaats van $Q_{\text{nieuw}}$.
• Concluderen dat de consument de hele heffing betaalt (alleen bij een volkomen inelastische vraag).

Test jezelf

Leg in een keten uit hoe een heffing tot minder uitstoot leidt.

Heffing → hogere kosten per product → aanbodlijn omhoog → prijs stijgt, gevraagde hoeveelheid daalt → minder productie, minder uitstoot. Plus: prikkel om schoner te produceren.

De vraag is volkomen inelastisch. Wie betaalt een heffing?

De consument helemaal: de prijs stijgt met het volle heffingsbedrag.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2025 tijdvak 2, vraag 4–5: subsidie bij consument en producent tekenen en arceren (2p + 2p)
• 2022 tijdvak 1, vraag 11: importheffing (2p)
• 2021 tijdvak 3, vraag 15: doorberekening van een CO2-taks (2p)
• 2018 tijdvak 2, vraag 25–26: emissierechten met plafond (2p + 2p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 8 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 100%. Vaak het rekenkundige zwaartepunt van een opgave.

• 2026 tijdvak 1: vraag 20 (heffing per m² berekenen om een gewenste evenwichtsvraag te bereiken)
• 2025 tijdvak 2: vraag 4 (GO- en MO-lijn inclusief subsidie tekenen), 5 (subsidiebedrag arceren), 27 (tegengaan van overconsumptie door een heffing)
• 2024 tijdvak 2: vraag 16 (heffing → minder uitstoot, twee kanalen)
• 2024 tijdvak 1: vraag 2 (doorberekend percentage uit een grafiek), 3 (4p, meerstaps: heffing in markt A en subsidie in markt B), 4 (heffingsopbrengst en welvaartsverlies arceren)
• 2023 tijdvak 2: vraag 9 (subsidiebedrag en verloren surplus arceren)
• 2023 tijdvak 1: vraag 18 (Pigouheffing per ton vis om overbevissing te stoppen)
• 2022 tijdvak 3: vraag 4, 5 (argumenten voor en tegen een subsidievoorstel)
• 2022 tijdvak 2: vraag 10 (subsidiebedrag berekenen, CO2-afvang)
• 2022 tijdvak 1: vraag 11 (importheffing: wordt er nog geïmporteerd?)
• 2021 tijdvak 3: vraag 14 (CO2-taks en winstgevendheid per sector), 15 (doorberekening via elasticiteit), 29 (importheffing en lopende rekening)
• 2019 tijdvak 1: vraag 15 (importheffing beperkt importen)
• 2018 tijdvak 2: vraag 25, 26, 27 (emissierechten en plafond), 29 (prijsstabilisatiefonds)
• 2018 tijdvak 1: vraag 17, 18 (huurtoeslag: welk deel komt bij de verhuurder terecht?)

---

Ondersteunende onderwerpen

• Marktevenwicht
• Verschuiving van de aanbodlijn
• Prijselasticiteit van de vraag
• Externe effecten

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Consumenten- en producentensurplus
• Marktmacht en welvaartsverlies (Harberger-driehoek)
• Totaal surplus en Pareto-efficiëntie