Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, vaak het rekenkundige zwaartepunt van een opgave: nieuw evenwicht, doorberekening, opbrengst en arceren.
Wat moet je kunnen?
- Een heffing of subsidie verwerken in de aanbod- (of vraag)functie en het nieuwe evenwicht berekenen.
- Het doorberekende deel, de opbrengst en het welvaartsverlies berekenen en arceren.
- De keten heffing → minder uitstoot uitleggen, en emissierechten en importheffingen doorrekenen.
De kern
| Maatregel | In de functie | Grafiek |
|---|---|---|
| heffing bij de producent | vervang door in | aanbodlijn omhoog met |
| subsidie aan de producent | vervang door in | aanbodlijn omlaag met |
| heffing of subsidie bij de consument | pas de vraagfunctie aan | vraaglijn verschuift |
- Doorberekend deel .
- Opbrengst ; subsidiebedrag .
- Welvaartsverlies .
- Hoe prijsinelastischer de vraag, hoe groter het deel dat de consument draagt.
- Emissierechten met plafond: meer vraag leidt alleen tot een hogere prijs van een recht, niet tot meer uitstoot.
- Importheffing: wordt wereldmarktprijs + heffing hoger dan de binnenlandse evenwichtsprijs, dan stopt de import.
- Doel is vaak een extern effect internaliseren (zie Externe effecten).

Zo wordt het gevraagd
- “Bereken de hoogte van de heffing per m² in dollars” om een gewenste evenwichtsvraag te bereiken (2026-1 vraag 20).
- “Arceer het totale subsidiebedrag in figuur 2” (2025-2 vraag 5).
- “Toon met een berekening aan dat VU na invoering van de importheffing geen batterijen uit Cinai zal importeren” (2022-1 vraag 11).
- “Toon met een berekening aan of de bewering … juist is” dat meer dan driekwart van de CO2-taks wordt doorberekend (2021-3 vraag 15).
Zo formuleer je het antwoord. Rekenvraag: bepaal eerst het nieuwe evenwicht (nieuwe prijs of hoeveelheid uit de vraag- of aanbodvergelijking) en reken daarna de heffing, de subsidie of het doorberekende deel uit. Bij doorberekening deel je de procentuele prijsstijging door de heffing in procenten. Bij arceren arceer je precies het gevraagde vlak (opbrengst, subsidiebedrag, welvaartsverlies).
Zo scoor je de punten. Bij 2026-1 vraag 20 1p voor de nieuwe evenwichtsprijs en 1p voor de heffing; bij 2021-3 vraag 15 1p voor de prijsstijging via de elasticiteit en 1p voor het doorberekende percentage met conclusie. Bij 2025-2 vraag 5 was het alles of niets: 0 of 2 punten voor de arcering.
Uitgewerkt voorbeeld
Heffing van €5 per stuk
en . Heffing €5 per stuk, af te dragen door de producent.
- Oud evenwicht: ,
- Nieuwe aanbodlijn:
- Nieuw evenwicht: , ; de producent houdt €22 over
- Doorberekend: €3 van €5 = 60%
- Opbrengst: €230; welvaartsverlies: €15
Arceren: de opbrengst is de rechthoek tussen €27 en €22 tot ; het verlies is de driehoek tussen en .
Valkuilen
- De heffing bij de vraaglijn verwerken terwijl de producent afdraagt, of andersom.
- Het teken omdraaien: bij een heffing is het , niet .
- De opbrengst berekenen met in plaats van .
- Concluderen dat de consument de hele heffing betaalt (alleen bij een volkomen inelastische vraag).
Test jezelf
Leg in een keten uit hoe een heffing tot minder uitstoot leidt.
Heffing → hogere kosten per product → aanbodlijn omhoog → prijs stijgt, gevraagde hoeveelheid daalt → minder productie, minder uitstoot. Plus: prikkel om schoner te produceren.
De vraag is volkomen inelastisch. Wie betaalt een heffing?
De consument helemaal: de prijs stijgt met het volle heffingsbedrag.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2024 tijdvak 1, vraag 2–4: doorberekening, CO2-afname en het arceren van heffingsopbrengst en doelmatigheidsverlies (2p + 4p + 2p) · antwoord 2, 4
- 2025 tijdvak 2, vraag 27: heffing tegen overconsumptie van drinkwater bij droogte (2p) · antwoord
- 2018 tijdvak 2, vraag 25–26: emissierechten met plafond (2p + 2p) · antwoord 25, 26
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%. Vaak het rekenkundige zwaartepunt van een opgave.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 20 · 2 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 4 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 2 vraag 5 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 2 vraag 27 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 2 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 3 · 4 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 4 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2024 tijdvak 2 vraag 16 · 1 punt antwoord — 2023 tijdvak 1 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 9 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 1 vraag 11 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 2 vraag 10 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 4 · 2 punten antwoord — 2022 tijdvak 3 vraag 5 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 14 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 15 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 29 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 1 vraag 15 · 1 punt antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 17 · 1 punt antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 18 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 25 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 26 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 27 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 29 · 2 punten antwoord — Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 1: vraag 20 (heffing per m² berekenen om een gewenste evenwichtsvraag te bereiken)
- 2025 tijdvak 2: vraag 4 (GO- en MO-lijn inclusief subsidie tekenen), 5 (subsidiebedrag arceren), 27 (tegengaan van overconsumptie door een heffing)
- 2024 tijdvak 2: vraag 16 (heffing → minder uitstoot, twee kanalen)
- 2024 tijdvak 1: vraag 2 (doorberekend percentage uit een grafiek), 3 (4p, meerstaps: heffing in markt A en subsidie in markt B), 4 (heffingsopbrengst en welvaartsverlies arceren)
- 2023 tijdvak 2: vraag 9 (subsidiebedrag en verloren surplus arceren)
- 2023 tijdvak 1: vraag 18 (Pigouheffing per ton vis om overbevissing te stoppen)
- 2022 tijdvak 3: vraag 4, 5 (argumenten voor en tegen een subsidievoorstel)
- 2022 tijdvak 2: vraag 10 (subsidiebedrag berekenen, CO2-afvang)
- 2022 tijdvak 1: vraag 11 (importheffing: wordt er nog geïmporteerd?)
- 2021 tijdvak 3: vraag 14 (CO2-taks en winstgevendheid per sector), 15 (doorberekening via elasticiteit), 29 (importheffing en lopende rekening)
- 2019 tijdvak 1: vraag 15 (importheffing beperkt importen)
- 2018 tijdvak 2: vraag 25, 26, 27 (emissierechten en plafond), 29 (prijsstabilisatiefonds)
- 2018 tijdvak 1: vraag 17, 18 (huurtoeslag: welk deel komt bij de verhuurder terecht?)
Ondersteunende onderwerpen
- Marktevenwicht
- Verschuiving van de aanbodlijn
- Prijselasticiteit van de vraag
- Externe effecten
- Totaal surplus en Pareto-efficiëntie