Prioriteit: 🔴 Hoog
In 8 van de 8 examenjaren, vaak meerdere keren per tijdvak: lewisstructuur compleet maken of niet-bindende elektronenparen tekenen, vaak samen met formele ladingen (2–3p).
Wat moet je kunnen?
- De lewisstructuur tekenen van een molecuul, ion of radicaal.
- Een gegeven structuur compleet maken met de ontbrekende (niet-)bindende elektronenparen.
- Formele ladingen plaatsen (zie Formele en partiële lading).
- Met de structuur redeneren: waarom is een deeltje reactief (geen octet, radicaal, vrij elektronenpaar)?
De kern
Stappenplan:
- Tel alle valentie-elektronen (groepsnummer, laatste cijfer). Ion: tel voor elke negatieve lading 1 elektron erbij, voor elke positieve lading 1 eraf.
- Deel door 2: zoveel elektronenparen heb je.
- Verbind de atomen met enkele bindingen (H en halogenen aan de buitenkant, het centrale atoom is meestal het minst elektronegatieve).
- Verdeel de overige paren als vrije paren, eerst over de buitenste atomen.
- Heeft een atoom geen octet? Maak van een vrij paar van de buurman een dubbele of drievoudige binding.
- Bereken de formele ladingen.
| Atoom | Meestal | Octet? |
|---|---|---|
| H | 1 binding | 2 elektronen (duet) |
| C | 4 bindingen | ja |
| N | 3 bindingen + 1 vrij paar | ja |
| O | 2 bindingen + 2 vrije paren | ja |
| F, Cl, Br | 1 binding + 3 vrije paren | ja |
- Een vrij paar mag als streepje of als twee stippen: allebei goed.
- Oneven aantal elektronen: er blijft één ongepaard elektron over, een radicaal. Dat is heel reactief.
- Een atoom met minder dan 8 elektronen (bijv. Cl⁺, of C met 3 bindingen en een + lading) is elektronenpaar-acceptor en dus reactief.
Zo wordt het gevraagd
- “Maak op de uitwerkbijlage de lewisstructuur compleet met de ontbrekende bindende en niet-bindende elektronenparen” (2023-2): 3p.
- ”… Geef ook formele ladingen aan” (2026-2, 2024-1): apart scorepunt voor de ladingen.
- “Geef de lewisstructuur van [stof] en van het deeltje dat ontstaat als [stof] een H⁺-ion heeft opgenomen” (2025-2).
- “Teken de lewisstructuur van het MPO-radicaal” (2026-1).
- “Teken de lewisstructuren van CO₂ en H₂O. Geef hierbij de juiste bindingshoeken weer” (2023-1): combineert met VSEPR-theorie.
- In mechanismevragen levert het tekenen van de vrije elektronenparen vaak het eerste scorepunt op.
Zo formuleer je het antwoord. Tel het totale aantal valentie-elektronen, zet eerst de bindende paren, vul dan de niet-bindende paren aan tot elk atoom een octet heeft (H: twee), en geef formele ladingen aan waar ze horen. Een radicaal heeft een ongepaard elektron; teken dat ook.
Zo scoor je de punten. Punten per onderdeel: bij 2023-2 vraag 3 (3p) 1p voor de niet-bindende paren en 1p per deel van de bindende paren; bij 2026-1 vraag 19 1p voor de niet-bindende elektronen en 1p voor de rest. Formele ladingen krijgen vaak een eigen punt (2026-2 vraag 19).
Uitgewerkt voorbeeld
Lewisstructuur van CO₂ (examenstijl, vergelijk 2023-1 vraag 10)
- Valentie-elektronen: , dus 8 paren.
- Skelet O–C–O: 2 paren gebruikt, 6 over.
- Elk O krijgt 3 vrije paren: alle 6 op. C heeft nu maar 4 elektronen.
- Maak van elk O één vrij paar een binding: O=C=O, elk O met 2 vrije paren.
Controle: 4 bindende + 4 vrije paren = 8 paren; C en beide O hebben een octet; alle formele ladingen 0. ✓
Deeltje na opname van H⁺ (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 4)
NH₃: elektronen, 4 paren: 3 N–H-bindingen + 1 vrij paar op N. Met H⁺: het vrije paar van N wordt de vierde N–H-binding. NH₄⁺ heeft elektronen, 4 bindende paren, geen vrij paar. Formele lading N: +1.
Gevolg: N heeft geen vrij elektronenpaar meer en kan niet meer als nucleofiel reageren. ✓
Valkuilen
- Vrije elektronenparen op O, N of halogenen vergeten.
- Bij een ion de lading niet meetellen in het aantal elektronen.
- H met twee bindingen tekenen.
- Formele ladingen vergeten als erom gevraagd wordt: dat kost een los punt.
- Bij een radicaal het ongepaarde elektron niet tekenen.
Test jezelf
Hoeveel elektronenparen heeft het nitraation NO₃⁻, en hoe zijn ze verdeeld?
elektronen = 12 paren: 4 bindend (één N=O en twee N–O) en 8 vrij (2 op het dubbel gebonden O, 3 op elk enkel gebonden O). N is +1, beide enkel gebonden O’s zijn −1: totaal −1. ✓
Teken de lewisstructuur van HCN.
elektronen, 5 paren: H–C≡N met één vrij paar op N.
NO heeft 11 valentie-elektronen. Wat betekent dat?
Een oneven aantal: er is een ongepaard elektron, dus NO is een radicaal.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2023 tijdvak 2, vraag 3: lewisstructuur compleet maken met bindende en niet-bindende paren (3p) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2026 tijdvak 2, vraag 19: grensstructuur compleet maken met formele ladingen (3p) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2026 tijdvak 1, vraag 1 en 19: lewisstructuur van Cl⁺ (reactief deeltje) en van een radicaal (2p + 2p) · antwoord 1, 19
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 8 van de 8 examenjaren — 100%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2026 tijdvak 1 vraag 1 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 1 vraag 16 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2026 tijdvak 1 vraag 19 · 2 punten antwoord — 2026 tijdvak 2 vraag 19 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 1 vraag 3 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2025 tijdvak 1 vraag 24 · 3 punten antwoord — 2025 tijdvak 2 vraag 4 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2024 tijdvak 1 vraag 15 · 3 punten antwoord — 2024 tijdvak 1 vraag 19 · 2 punten antwoord — 2024 tijdvak 2 vraag 24 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2023 tijdvak 1 vraag 10 · 3 punten antwoord — 2023 tijdvak 2 vraag 3 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 2 vraag 24 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 2 vraag 25 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 3 vraag 16 · 4 punten antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 3 vraag 21 · 3 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 23 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 2 vraag 6 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 2 vraag 21 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 3 vraag 20 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2021 tijdvak 3 vraag 21 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2019 tijdvak 1 vraag 5 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2019 tijdvak 1 vraag 9 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2019 tijdvak 2 vraag 1 · 2 punten antwoord — 2019 tijdvak 2 vraag 17 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 1 vraag 12 · 3 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 5 · 3 punten antwoord uitwerkbijlage 2018 tijdvak 2 vraag 17 · 2 punten antwoord uitwerkbijlage Toelichting per vindplaats
- 2026 tijdvak 2: vraag 19
- 2026 tijdvak 1: vraag 1, 16, 19
- 2025 tijdvak 2: vraag 4
- 2025 tijdvak 1: vraag 3, 24
- 2024 tijdvak 2: vraag 24
- 2024 tijdvak 1: vraag 15, 19
- 2023 tijdvak 2: vraag 3
- 2023 tijdvak 1: vraag 10
- 2022 tijdvak 3: vraag 16, 21
- 2022 tijdvak 2: vraag 24, 25
- 2021 tijdvak 3: vraag 20, 21
- 2021 tijdvak 2: vraag 6, 21
- 2021 tijdvak 1: vraag 23
- 2019 tijdvak 2: vraag 1, 17
- 2019 tijdvak 1: vraag 5, 9
- 2018 tijdvak 2: vraag 5, 17
- 2018 tijdvak 1: vraag 12