Lewisstructuren

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 8 van de 8 onderzochte examenjaren, vaak meerdere keren per tijdvak: lewisstructuur compleet maken of niet-bindende elektronenparen tekenen, vaak samen met formele ladingen (2–3p).

Wat moet je kunnen?

• De lewisstructuur tekenen van een molecuul, ion of radicaal.
• Een gegeven structuur compleet maken met de ontbrekende (niet-)bindende elektronenparen.
• Formele ladingen plaatsen (zie Formele en partiële lading).
• Met de structuur redeneren: waarom is een deeltje reactief (geen octet, radicaal, vrij elektronenpaar)?

De kern

Stappenplan:

1. Tel alle valentie-elektronen (groepsnummer, laatste cijfer). Ion: tel voor elke negatieve lading 1 elektron erbij, voor elke positieve lading 1 eraf.
2. Deel door 2: zoveel elektronenparen heb je.
3. Verbind de atomen met enkele bindingen (H en halogenen aan de buitenkant, het centrale atoom is meestal het minst elektronegatieve).
4. Verdeel de overige paren als vrije paren, eerst over de buitenste atomen.
5. Heeft een atoom geen octet? Maak van een vrij paar van de buurman een dubbele of drievoudige binding.
6. Bereken de formele ladingen.

Atoom	Meestal	Octet?
H	1 binding	2 elektronen (duet)
C	4 bindingen	ja
N	3 bindingen + 1 vrij paar	ja
O	2 bindingen + 2 vrije paren	ja
F, Cl, Br	1 binding + 3 vrije paren	ja

• Een vrij paar mag als streepje of als twee stippen: allebei goed.
• Oneven aantal elektronen: er blijft één ongepaard elektron over, een radicaal. Dat is heel reactief.
• Een atoom met minder dan 8 elektronen (bijv. Cl⁺, of C met 3 bindingen en een + lading) is elektronenpaar-acceptor en dus reactief.

Zo wordt het gevraagd

• “Maak op de uitwerkbijlage de lewisstructuur compleet met de ontbrekende bindende en niet-bindende elektronenparen” (2023-2): 3p.
• ”… Geef ook formele ladingen aan” (2026-2, 2024-1): apart scorepunt voor de ladingen.
• “Geef de lewisstructuur van [stof] en van het deeltje dat ontstaat als [stof] een H⁺-ion heeft opgenomen” (2025-2).
• “Teken de lewisstructuur van het MPO-radicaal” (2026-1).
• “Teken de lewisstructuren van CO₂ en H₂O. Geef hierbij de juiste bindingshoeken weer” (2023-1): combineert met VSEPR-theorie.
• In mechanismevragen levert het tekenen van de vrije elektronenparen vaak het eerste scorepunt op.

Uitgewerkt voorbeeld

Lewisstructuur van CO₂ (examenstijl, vergelijk 2023-1 vraag 10)

1. Valentie-elektronen: $4+2\times 6=16$, dus 8 paren.
2. Skelet O–C–O: 2 paren gebruikt, 6 over.
3. Elk O krijgt 3 vrije paren: alle 6 op. C heeft nu maar 4 elektronen.
4. Maak van elk O één vrij paar een binding: O=C=O, elk O met 2 vrije paren.

Controle: 4 bindende + 4 vrije paren = 8 paren; C en beide O hebben een octet; alle formele ladingen 0. ✓

Deeltje na opname van H⁺ (examenstijl, vergelijk 2025-2 vraag 4)

NH₃: $5+3=8$ elektronen, 4 paren: 3 N–H-bindingen + 1 vrij paar op N. Met H⁺: het vrije paar van N wordt de vierde N–H-binding. NH₄⁺ heeft $5+4-1=8$ elektronen, 4 bindende paren, geen vrij paar. Formele lading N: $5-0-4=$ +1.

Gevolg: N heeft geen vrij elektronenpaar meer en kan niet meer als nucleofiel reageren. ✓

Valkuilen

• Vrije elektronenparen op O, N of halogenen vergeten.
• Bij een ion de lading niet meetellen in het aantal elektronen.
• H met twee bindingen tekenen.
• Formele ladingen vergeten als erom gevraagd wordt: dat kost een los punt.
• Bij een radicaal het ongepaarde elektron niet tekenen.

Test jezelf

Hoeveel elektronenparen heeft het nitraation NO₃⁻, en hoe zijn ze verdeeld?

$5+3\times 6+1=24$ elektronen = 12 paren: 4 bindend (één N=O en twee N–O) en 8 vrij (2 op het dubbel gebonden O, 3 op elk enkel gebonden O). N is +1, beide enkel gebonden O’s zijn −1: totaal −1. ✓

Teken de lewisstructuur van HCN.

$1+4+5=10$ elektronen, 5 paren: H–C≡N met één vrij paar op N.

NO heeft 11 valentie-elektronen. Wat betekent dat?

Een oneven aantal: er is een ongepaard elektron, dus NO is een radicaal.

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2023 tijdvak 2, vraag 3: lewisstructuur compleet maken met bindende en niet-bindende paren (3p)
• 2026 tijdvak 2, vraag 19: grensstructuur compleet maken met formele ladingen (3p)
• 2026 tijdvak 1, vraag 1 en 19: lewisstructuur van Cl⁺ (reactief deeltje) en van een radicaal (2p + 2p)
• 2024 tijdvak 1, vraag 15 en 19: lewisstructuur met formele ladingen, octetregel (3p + 2p)
• 2018 tijdvak 2, vraag 5: onvolledige lewisstructuur compleet maken met formele ladingen (3p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 8 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 100%.

• 2026 tijdvak 2: vraag 19
• 2026 tijdvak 1: vraag 1, 16, 19
• 2025 tijdvak 2: vraag 4
• 2025 tijdvak 1: vraag 3, 24
• 2024 tijdvak 2: vraag 24
• 2024 tijdvak 1: vraag 15, 19
• 2023 tijdvak 2: vraag 3
• 2023 tijdvak 1: vraag 10
• 2022 tijdvak 3: vraag 16, 21
• 2022 tijdvak 2: vraag 24, 25
• 2021 tijdvak 3: vraag 20, 21
• 2021 tijdvak 2: vraag 6, 21
• 2021 tijdvak 1: vraag 23
• 2019 tijdvak 2: vraag 1, 17
• 2019 tijdvak 1: vraag 5, 9
• 2018 tijdvak 2: vraag 5, 17
• 2018 tijdvak 1: vraag 12

---

Ondersteunende onderwerpen

• Notatieconventies structuurformules

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Formele en partiële lading
• Mesomerie en grensstructuren
• VSEPR-theorie
• Reactiemechanismen organisch