Prioriteit: 🟠 Midden
In 3 van de 8 examenjaren, als korte redeneervraag (1–2p): welke straling, achtergrondstraling, besmetting of bestraling, waarom MRI veiliger is dan CT.
Wat moet je kunnen?
- De soorten straling vergelijken op ioniserend en doordringend vermogen.
- Bestraling en besmetting onderscheiden en risico’s beoordelen.
- Achtergrondstraling herkennen in metingen.
De kern
| Straling | Wat is het | Ioniserend vermogen | Dracht | Tegen te houden door |
|---|---|---|---|---|
| α | heliumkern | zeer groot | cm’s in lucht | papier, huid |
| β⁻ / β⁺ | elektron / positron | middel | m’s in lucht | enkele mm aluminium |
| γ, röntgen | fotonen | klein | groot | dik lood of beton (alleen verzwakken, zie Halveringsdikte) |
- Bestraling: de bron zit buiten het lichaam; weglopen of afschermen helpt.
- Besmetting: radioactieve stof zit op of in het lichaam; je blijft bestraald worden.
- Een α-straler in het lichaam is gevaarlijk: alle energie komt op een kleine plek terecht.
- Achtergrondstraling komt van kosmische straling en de bodem; trek die af van een meting.
- MRI en echografie gebruiken geen ioniserende straling (zie Medische beeldvormingstechnieken).
Zo wordt het gevraagd
- Controlemethoden om aan te tonen dat een Geigerteller geen alfadeeltjes en geen gammastraling registreert (2022-3 vraag 12).
- Verklaren dat in een meetreeks zonder bron achtergrondstraling wordt gemeten (2022-1 vraag 21).
- Waarom MRI veiliger is dan een CT-scan: geen ioniserende straling (2018-1 vraag 17; 2022-2 vraag 10).
- Dracht van β-straling in glas met een grafiek en de dichtheid (2018-2 vraag 20, 4p).
Zo formuleer je het antwoord. Antwoord met het doordringend vermogen en het ioniserend vermogen: alfa wordt al door papier tegengehouden, bèta door een dun metalen plaatje, gamma nauwelijks. Beschrijf bij een controleproef wat je tussen bron en teller zet en wat je dan verwacht te meten. Bij MRI tegenover CT: noem dat CT ioniserende straling gebruikt en MRI niet, en dat ioniserende straling schadelijk kan zijn.
Zo scoor je de punten. Meestal 1p per inzicht: bij 2022-3 vraag 12 1p voor de proef met papier (alfa) en 1p voor de proef met een metalen plaatje (gamma); bij 2018-1 vraag 17 1p voor “CT ioniserend, MRI niet” en 1p voor het gezondheidsrisico. 2022-1 vraag 21 en 2022-2 vraag 10 zijn 1p.
Uitgewerkt voorbeeld
Welke straling? (examenstijl, vergelijk 2022-3 vraag 12)
Een teller meet een bron. Met een vel papier ertussen verandert de telling niet; met 5 mm aluminium daalt hij tot de achtergrond.
- Papier houdt niets tegen: er is geen α.
- Aluminium houdt alles tegen: er is geen γ (die zou er grotendeels doorheen gaan).
- De bron zendt dus β-straling uit.
Valkuilen
- Denken dat γ-straling helemaal wordt tegengehouden (hij wordt alleen verzwakt).
- Bestraling en besmetting door elkaar halen.
- α-straling als ongevaarlijk bestempelen, ook bij inname.
Test jezelf
Waarom is een α-straler buiten het lichaam weinig gevaarlijk, maar binnen het lichaam wel?
Buiten houdt de huid de α-deeltjes tegen; binnen geven ze al hun energie af aan weefsel vlakbij.
Een patiënt krijgt een β-straler in de lever. Is hij gevaarlijk voor iemand naast hem?
Alleen als β-deeltjes het lichaam uit komen; meestal houdt het weefsel ze tegen. Eventuele γ-straling komt wel naar buiten.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2021 tijdvak 1, vraag 15–17: LET van alfadeeltjes en risico van de dochterkern (2p + 4p + 2p) · antwoord 15, 17
- 2022 tijdvak 1, vraag 22: een mogelijke oorzaak van een meetresultaat (1p) · antwoord · uitwerkbijlage
- 2021 tijdvak 3, vraag 19: gevaar van een patiënt voor een naastzittende na een SIRT-behandeling (1p) · antwoord
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 examenjaren — 37,5%.
Examen Vraag Antwoord Bijlage 2022 tijdvak 1 vraag 21 · 1 punt antwoord — 2022 tijdvak 1 vraag 22 · 1 punt antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 2 vraag 10 · 1 punt antwoord uitwerkbijlage 2022 tijdvak 3 vraag 12 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 15 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 16 · 4 punten antwoord — 2021 tijdvak 1 vraag 17 · 2 punten antwoord — 2021 tijdvak 3 vraag 19 · 1 punt antwoord — 2018 tijdvak 1 vraag 17 · 2 punten antwoord — 2018 tijdvak 2 vraag 20 · 4 punten antwoord — Toelichting per vindplaats