Prioriteit: 🟠 Midden
In 3 van de 8 onderzochte examenjaren, als korte redeneervraag (1–2p): welke straling, achtergrondstraling, besmetting of bestraling, waarom MRI veiliger is dan CT.
Wat moet je kunnen?
- De soorten straling vergelijken op ioniserend en doordringend vermogen.
- Bestraling en besmetting onderscheiden en risico’s beoordelen.
- Achtergrondstraling herkennen in metingen.
De kern
| Straling | Wat is het | Ioniserend vermogen | Dracht | Tegen te houden door |
|---|---|---|---|---|
| α | heliumkern | zeer groot | cm’s in lucht | papier, huid |
| β⁻ / β⁺ | elektron / positron | middel | m’s in lucht | enkele mm aluminium |
| γ, röntgen | fotonen | klein | groot | dik lood of beton (alleen verzwakken, zie Halveringsdikte) |
- Bestraling: de bron zit buiten het lichaam; weglopen of afschermen helpt.
- Besmetting: radioactieve stof zit op of in het lichaam; je blijft bestraald worden.
- Een α-straler in het lichaam is gevaarlijk: alle energie komt op een kleine plek terecht.
- Achtergrondstraling komt van kosmische straling en de bodem; trek die af van een meting.
- MRI en echografie gebruiken geen ioniserende straling (zie Medische beeldvormingstechnieken).
Zo wordt het gevraagd
- Controlemethoden om aan te tonen dat een Geigerteller geen alfadeeltjes en geen gammastraling registreert (2022-3 vraag 12).
- Verklaren dat in een meetreeks zonder bron achtergrondstraling wordt gemeten (2022-1 vraag 21).
- Waarom MRI veiliger is dan een CT-scan: geen ioniserende straling (2018-1 vraag 17; 2022-2 vraag 10).
- Dracht van β-straling in glas met een grafiek en de dichtheid (2018-2 vraag 20, 4p).
Uitgewerkt voorbeeld
Welke straling? (examenstijl, vergelijk 2022-3 vraag 12)
Een teller meet een bron. Met een vel papier ertussen verandert de telling niet; met 5 mm aluminium daalt hij tot de achtergrond.
- Papier houdt niets tegen: er is geen α.
- Aluminium houdt alles tegen: er is geen γ (die zou er grotendeels doorheen gaan).
- De bron zendt dus β-straling uit.
Valkuilen
- Denken dat γ-straling helemaal wordt tegengehouden (hij wordt alleen verzwakt).
- Bestraling en besmetting door elkaar halen.
- α-straling als ongevaarlijk bestempelen, ook bij inname.
Test jezelf
Waarom is een α-straler buiten het lichaam weinig gevaarlijk, maar binnen het lichaam wel?
Buiten houdt de huid de α-deeltjes tegen; binnen geven ze al hun energie af aan weefsel vlakbij.
Een patiënt krijgt een β-straler in de lever. Is hij gevaarlijk voor iemand naast hem?
Alleen als β-deeltjes het lichaam uit komen; meestal houdt het weefsel ze tegen. Eventuele γ-straling komt wel naar buiten.
Examenvragen om te oefenen
Doe deze vragen uit echte examens
- 2022 tijdvak 3, vraag 12: welke straling meet de teller? (2p)
- 2021 tijdvak 1, vraag 15–17: LET van alfadeeltjes en risico van de dochterkern (2p + 4p + 2p)
- 2018 tijdvak 2, vraag 20: dracht van β-straling in glas (4p)
Alle vindplaatsen
Aangetroffen in 3 van de 8 onderzochte examenjaren (2018-2026, 2020: geen examen gehouden) — 37,5%.
- 2022 tijdvak 3: vraag 12
- 2022 tijdvak 2: vraag 10
- 2022 tijdvak 1: vraag 21, 22
- 2021 tijdvak 3: vraag 19
- 2021 tijdvak 1: vraag 15, 16, 17
- 2018 tijdvak 2: vraag 20
- 2018 tijdvak 1: vraag 17