Reactievergelijkingen opstellen

Prioriteit: 🔴 Hoog

In 8 van de 8 onderzochte examenjaren, het vaakst gevraagde onderwerp: 3–5 vergelijkingen per tijdvak, samen vaak 10p of meer.

Wat moet je kunnen?

• Een vergelijking opstellen in molecuulformules of structuurformules, wat de vraag voorschrijft.
• Onbekende stoffen afleiden: ”… tot ijzer en één andere stof”.
• Een totaalvergelijking afleiden door deelreacties op te tellen en weg te strepen.
• Een algemene vergelijking opstellen met CₙH₂ₙ₊₂ of CₓHᵧ-notatie.

De kern

Stappenplan:

1. Schrijf de juiste formules van alle beginstoffen en producten. Bepaal zelf de ontbrekende stof met de behoudswetten.
2. Maak de elementen kloppend. Begin met het element dat het minst voorkomt; H en O als laatste.
3. Bij ionen: maak ook de lading kloppend.
4. Maak de coëfficiënten zo klein en geheel mogelijk.
5. Totaalvergelijking: zet deelreacties onder elkaar, vermenigvuldig zodat tussenproducten precies wegvallen, tel op en streep weg wat links en rechts staat.

Scorepunten (vast patroon)
juiste formules links van de pijl	1
juiste formules rechts van de pijl	1
juiste elementbalans (alleen met juiste formules)	1

• Aftrek: tribune-ionen of niet-kleinste gehele coëfficiënten kosten 1 punt (zie Correctievoorschrift algemene regels).
• Toestandsaanduidingen alleen als erom gevraagd wordt.
• Volledige verbranding van C/H/O-verbindingen geeft CO₂ en H₂O.

Zo wordt het gevraagd

• “Geef de vergelijking van de reactie die verloopt in R1” (2024-2).
• “Geef de vergelijking van de reactie van ijzer(III)oxide met waterstof tot ijzer en één andere stof” (2026-2).
• “Leid de totaalvergelijking af … Gebruik hierbij reactie 1 en reactie 2” (2025-1, 2024-1, 2023-2).
• “Geef de reactievergelijking voor de vorming van een alkaan via de Fischer-Tropsch-reactie. Gebruik CₙH₂ₙ₊₂” (2026-2).
• “Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking compleet. Gebruik structuurformules voor de organische deeltjes” (2026-1, 2022-1).

Uitgewerkt voorbeeld

Kloppend maken (examenstijl, vergelijk 2024-2 vraag 18)

NH₃ reageert met O₂ tot NO en H₂O.

1. N: $1{\text{NH}}_3\to 1\text{NO}$. H: 3 links, dus $\frac{3}{2}{\text{H}}_2\text{O}$ rechts.
2. O rechts: $1+\frac{3}{2}=\frac{5}{2}$, dus $\frac{5}{4}{\text{O}}_2$.
3. Alles × 4: $4{\text{NH}}_3+5{\text{O}}_2\to 4\text{NO}+6{\text{H}}_2\text{O}$

Controle: N 4 = 4, H 12 = 12, O 10 = 4 + 6. ✓

Totaalvergelijking uit deelreacties (examenstijl, vergelijk 2024-1 vraag 1)

Reactie 1: ${\text{CH}}_4+{\text{H}}_2\text{O}\to \text{CO}+3{\text{H}}_2$ Reactie 2: $\text{CO}+{\text{H}}_2\text{O}\to {\text{CO}}_2+{\text{H}}_2$

1. CO is een tussenproduct: 1× gevormd, 1× verbruikt, dus beide reacties 1×.
2. Optellen: ${\text{CH}}_4+2{\text{H}}_2\text{O}+\text{CO}\to \text{CO}+{\text{CO}}_2+4{\text{H}}_2$
3. CO wegstrepen: ${\text{CH}}_4+2{\text{H}}_2\text{O}\to {\text{CO}}_2+4{\text{H}}_2$

Controle: C 1 = 1, H 8 = 8, O 2 = 2. ✓

Valkuilen

• Formules veranderen om de vergelijking kloppend te krijgen (alleen coëfficiënten mogen veranderen).
• Tribune-ionen laten staan.
• Breuken of een veelvoud als coëfficiënten laten staan.
• In een totaalvergelijking een tussenproduct laten staan.
• Molecuulformules gebruiken terwijl structuurformules gevraagd worden (of andersom).
• Bij “tot … en één andere stof” de andere stof niet zelf afleiden (bij Fe₂O₃ + H₂ is dat H₂O).

Test jezelf

Geef de vergelijking van Fe₂O₃ met H₂ tot ijzer en één andere stof.

${\text{Fe}}_2{\text{O}}_3+3{\text{H}}_2\to 2\text{Fe}+3{\text{H}}_2\text{O}$

Geef de volledige verbranding van ethanol (C₂H₆O).

${\text{C}}_2{\text{H}}_6\text{O}+3{\text{O}}_2\to 2{\text{CO}}_2+3{\text{H}}_2\text{O}$

Fischer-Tropsch: CO en H₂ vormen een alkaan CₙH₂ₙ₊₂ en water. Geef de vergelijking.

$n\text{CO}+(2n+1){\text{H}}_2\to {\text{C}}_n{\text{H}}_{2n+2}+n{\text{H}}_2\text{O}$ Controle met $n=5$: $5\text{CO}+11{\text{H}}_2\to {\text{C}}_5{\text{H}}_{12}+5{\text{H}}_2\text{O}$ klopt. ✓

Examenvragen om te oefenen

Doe deze vragen uit echte examens

• 2026 tijdvak 2, vraag 1 en 23: Fischer-Tropsch met CₙH₂ₙ₊₂ (3p) en Fe₂O₃ met H₂
• 2025 tijdvak 1, vraag 6: totaalvergelijking uit reactie 1 en reactie 2 (2p)
• 2023 tijdvak 2, vraag 21 en 23: totaalvergelijking van een proces, vergelijking in structuurformules (4p elk)
• 2024 tijdvak 2, vraag 21: verbranding van MMH met N₂O₄ in molecuulformules (3p)
• 2022 tijdvak 1, vraag 14: vorming in structuurformules met nevenproducten (4p)

Alle vindplaatsen

Aangetroffen in 8 van de 8 onderzochte examenjaren (2018–2026, 2020: geen examen gehouden) — 100%.

• 2026 tijdvak 2: vraag 1, 13, 15, 18, 23
• 2026 tijdvak 1: vraag 4, 5, 10
• 2025 tijdvak 2: vraag 1, 7, 14, 23
• 2025 tijdvak 1: vraag 1, 2, 6, 12, 17
• 2024 tijdvak 2: vraag 18, 21
• 2024 tijdvak 1: vraag 1
• 2023 tijdvak 2: vraag 21, 23
• 2023 tijdvak 1: vraag 1, 6
• 2022 tijdvak 3: vraag 11, 13
• 2022 tijdvak 2: vraag 1, 4, 9
• 2022 tijdvak 1: vraag 14
• 2021 tijdvak 3: vraag 2
• 2021 tijdvak 2: vraag 1, 2, 4, 14, 15
• 2021 tijdvak 1: vraag 4, 9, 18, 19
• 2019 tijdvak 2: vraag 3, 4, 8, 20
• 2019 tijdvak 1: vraag 2, 6, 21
• 2018 tijdvak 2: vraag 7, 8, 15, 22
• 2018 tijdvak 1: vraag 5, 15, 25

---

Ondersteunende onderwerpen

• Behoudswetten
• Formules van elementen en veelvoorkomende stoffen
• Correctievoorschrift algemene regels

Onderwerpen die dit ondersteunt

• Stoichiometrische berekeningen
• Zuren en basen herkennen
• Redoxreacties